Typy jaskiń
Najkrótszą odpowiedzą na postawione w tytule pytanie jest to, że jaskinie powstają na różne sposoby. Niektóre w wyniku ruchów tektonicznych i grawitacyjnych albo jako pustki pod zastygłą lawą.
Ale najczęściej na świecie występują jaskinie krasowe. Większość z około 160 jaskiń w Górach Świętokrzyskich jest właśnie tego typu za sprawą bogatych pokładów wapieni, w których zachodzą zjawiska krasowe.
Rafa koralowa licząca miliony lat
Ale skąd biorą się same wapienie? By odpowiedzieć na to pytanie musimy cofnąć się w czasie o ok. 400 milionów lat, do geologicznego okresu zwanego dewonem. W tym czasie część skorupy ziemskiej, gdzie dziś mamy Świętokrzyskie znajdowała się na południe od równika pod powierzchnią morza lub na jego brzegach. Były to idealne warunki dla rozkwitu podwodnego życia. Ocean był pełen różnorodnych zwierząt, od największych ówczesnych drapieżników czyli ryb pancernych, przez gąbki po koralowce. Budulcem szkieletów wielu z nich był węglan wapnia. Po obumarciu ich pozostałości opadały jako osad na dno morza. Przez miliony lat warstwa osadów za warstwą mieszały się z materią nieorganiczną i zmieniły w skałę w procesie zwanym lityfikacją. Podsumowując, można powiedzieć, że wapienie są pozostałością po koralowej rafie.
Wapienie jako wskaźnik dawnego poziomu morza
Zazwyczaj ten rodzaj skały tworzy się pod wodą, co pomaga naukowcom ustalić poziom oceanu w danym okresie. Jak wspomniałem, podwodne środowisko było pełne życia, zatem znajdujemy w wapieniach wiele skamieniałości dawnych zwierząt morskich. Niektóre z nich zwane skamieniałościami przewodnimi służą do datowania warstw skalnych. Były to gatunki powszechne na naszej planecie w danym okresie. Znalezienie przedstawiciela takiego gatunku np. w Polsce i porównaniu z innym miejscem, w innym kraju, gdzie także występował i gdzie wiek skały jest już poznany innymi metodami, pozwoli określić szybko wiek polskich skał.
Ale wapień może być także wskazówką, kiedy poziom wody opadł. Dzieje się tak ponieważ jaskinie, nacieki powstają w ramach procesu krasowego. Zachodzi on wtedy, gdy skała wapienna jest częścią lądu, a woda, wzbogacona dwutlenkiem węgla, rozpuszcza węglan wapnia – kalcyt. Tworzą się puste korytarze, przestrzenie wewnątrz skały. Gdy woda odparowuje i dwutlenek węgla ulotni się kalcyt ulega rekrystalizacji i może przybrać formę stalaktytu, stalagnatu, a nawet perły jaskiniowej. Kras można obserwować także na powierzchni w postaci dolin, zapadlisk albo małych rowów na skale.
Jaskinia Raj
Większość dewońskich jaskiń znajduje się w pobliżu Kielc. Najbardziej znaną jest jaskinia Raj, gdzie przez przynajmniej 8000 nie pojawiali się ludzie. Dzięki temu w środku wykształciła się wspaniała szata naciekowa. Stalaktyty osiągnęły duże rozmiary porastając gęsto strop jaskini. Występują tu także stalagnaty o różnych kształtach.
Można wsłuchać się w słowa przewodnika o tym co przypomina poszczególna bryła kalcytu albo popuścić wodze wyobraźni i samemu pobawić się w interpretacje kształtów. Jaskinia leży na terenie rezerwatu i jest zamykana na zimę, by móc wcielać w życie plany ochrony podziemnej przyrody.
Nie będę dzielił się tu zdjęciami. Nakłaniam do zobaczenia tych cudów natury na własne oczy, zwłaszcza jeżeli odwiedza się to miejsce po raz pierwszy. Jeżeli jednak ktoś ma inne zdanie może podziwiać galerię na oficjalnej stronie jaskini.
Inne jaskinie w świętokrzyskim
Na kieleckiej Kadzielni w rezerwacie i jego okolicy znajduje się najwięcej jaskiń w Górach Świętokrzyskich – aż 25. Część z nich udostępniona jest do zwiedzania.
Większość jaskiń w regionie została odkryta podczas eksploatacji wapienia w kamieniołomach, ale kilka ma naturalne wejścia. Na przykład jaskinia Piekło w Skibach koło Chęcin, słynących z królewskiego zamku.
Możemy także zwiedzać jaskinie z czasów, gdy Ziemią władały dinozaury. Jurajska jaskinia Piekło na terenie rezerwatu Milechowy jest tego przykładem. Wapień z tego okresu kryje w sobie złoża krzemienia pasiastego. To unikalny minerał niespotykany nigdzie indziej na świecie.
Dlaczego tak dużo jaskiń i skał ma nazwy związane z piekłem albo diabłem? Odpowiedź na to pytanie wkrótce na blogu.
Na terenie świętokrzyskiego w rezerwacie Chelosiowa Jama w Jaworzni znajduje się również największy, poza Tatrami, system jaskiniowy, gdzie korytarze jaskiń sięgają prawie 4km. Dostępne są one tylko dla speleologów.
Poza Górami Świętokrzyskimi jaskinie powstały również w pokładach gipsu w krainie Ponidzia, na południu województwa. Gipsy również podlegają procesom krasowy, podobnie jak wapienie. Najwięcej, 26 jaskiń, spotykamy w rezerwacie Skorocice.
Jak widać Świętokrzyskie to fascynujące miejsce, nie tylko dla zawodowych badaczy ziemi czyli geologów, ale także dla tych, którzy potrafią docenić piękno natury w postaci jaskiń i skał.