Tydzień Kultury Języka polskiego
Z okazji Tygodnia Kultury Języka polskiego w województwie świętokrzyskim chciałem podzielić się wpisem o regionalnych nazwach. Tych będących urokliwymi łamańcami językowymi oraz tych po prostu przypominających o pięknie mowy ojczystej. Planowałem tu również pogłębienie wiedzy o ich pochodzeniu, ale zrezygnowałem z tego pomysłu na rzecz odrobiny zabawy i pozachwycania się nazwami samymi w sobie.
Bardzo proszę o czytanie nazw na głos, bo tylko wtedy zabawa ma sens. Nieważne czy jesteśmy w pracy czy wśród nieznajomych. Koleżanka, kolega z sąsiedniego biurka albo pasażerowie w autobusie na pewno Nam wybaczą, gdy usłyszą te wyrazy. Zaczynamy.
Łamańce językowe
Tegoroczne hasło Tygodnia Kultury Języka nawiązuje do ochrony języka i klimatu. To zbieg okoliczności, bo właśnie ekstremalne zjawisko pogodowe, które to zjawiska wraz z ocieplającym się klimatem będą niestety się nasilać, natchnęło mnie myślą jak wspaniałe mogą być świętokrzyskie zgłoski.
Dobrą dekadę temu przeczytałem artykuł o przejściu trąby powietrznej przez podkieleckie gminy. W jednym akapicie padły wtedy nazwy dotkniętych klęską miejscowości – Wierzbie, Marzysz, Pierzchnica, Skrzelczyce. I tak to niefortunne zdarzenie przyniosło przynajmniej nieco radości i zachwytów nad polszczyzną.
Po przewodnicku dodam, że Pierzchnica to jedno z najstarszych miast w regionie ze słynną Górą Piwniczną. Skrzelczyce były miejscem wydobywania chęcińskiego marmuru, czyli różanki zelejowskiej, a przed wojną majątek posiadali tam rodzice Gustawa-Herlinga-Grudzińskiego. Nieco oniryczna nazwa Marzysz zachęca do pobujania w obłokach. Nieprawdaż? Zresztą nieopodal mamy także, nasuwający nieco inne skojarzenia, Wydrzysz.
Od tamtej pory lubię jeździć palcem po mapie i odnajdować świętokrzyskie łamańce językowe. Poniżej efekt tych poszukiwań.
Z Krzcięcic przez Rzeczycę Suchą do Zawywarza
Podróżujących pociągiem regionalnym z Kielc do Krakowa musi radować nazwa położonej obok Sędziszowa stacji Krzcięcice. Nieopodal Ćmielowa w powiecie ostrowieckim leżą podobnie łamiące język Krzczonowice, a niejako obowiązkiem każdego wiozącego grupę do Ostrowca Świętokrzyskiego przewodnika jest wskazanie grupie wiatraka typu holender w Szwarszowicach. Chęcińskim opowieściom o Bonie towarzyszyć powinno wspomnienie innego zamczyska, gdzie ponoć przebywała, czyli ruin w Mokrsku Górnym. A Mokrsko to już powiat jędrzejowski i miejscowość Lścin.
W pobliżu drogi z Sandomierza do Dwikoz w nazwie przetrwała informacja o kłopotach z wodą tudzież o osuszeniu terenu pod osadnictwo w miejscowości Rzeczyca Sucha. Inną zachwycającą nazwą jest Czałczyn obok Łopuszna i Błagodać w powiecie koneckim.
Zawsze urzekała mnie nazwa rzeki Świślina i położona w jej zlewni, niejedna zresztą w Świętokrzyskiem, wieś Trzcianka. Obok leżą Iźwola, Ambrożów i Zbrza. A teraz wszystkie wyrazy raz jeszcze pod rząd i na głos: Świślina, Trzcianka, Iźwola, Ambrożów, Zbrza. Prawda, że piękne?
Mamy też urokliwe nazwy wzniesień, jak przy żółtym szlaku w paśmie Ociosęckim – Igrzyczna i Jaźwina albo leżące obok dawnego lotniska dla szybowców w Polichnie na Żebrowicy, wzgórze Zegzela. Moim zdaniem najpiękniej nazwane pasma to te, przez które wiedzie inny żółty szlak, ten z Chęcin do Wiernej Rzeki – Grzywy Korzeczkowskie i Grząby Bolmińskie. W ostatnim paśmie kolejna ciekawa nazwa góry – Chruszczyna i tuż obok niej miejscowość Charężów.
Trochę tylko szkoda, że Brzechwa nie zawitał do Nas po napisaniu wiersza o pewnym szczebrzeszyńskim chrząszczu. Być może wtedy położone między pasmem Klonowskim a Sieradowickim Jęgrzna, Podzagnańszcze, Zawywarze i Krzyżka byłyby słynne na kraj cały. Ale jeszcze nic straconego!
To oczywiście nie wszystkie piękne przykłady polszczyzny w regionie. Temat jest bardzo rozwojowy.
Nie tylko nazwy miejsc
Inną zagadnieniem związanym z pięknem języka polskiego są nazwy występujących w województwie roślin. Może o tym będzie wpis w przyszłym roku? A może postaram się napisać o tym wcześniej. Na tę chwilę przytaczam moje ulubione – podejźrzon księżycowy, podrzeń żebrowiec i rdest wężownik.
